Male firme u Crnoj Gori mogle bi ostati bez značajnog dijela koristi od vještačke inteligencije (AI), a evropske integracije dodatno povećati razliku između tehnološki spremnih kompanija i ostatka privrede. Na taj rizik upozorava ekonomista Jovan Rabrenović u autorskom tekstu za portal Social Europe, ukazujući da mikropreduzeća čine čak 95,9 odsto aktivnih poslovnih subjekata obuhvaćenih MONSTAT-ovom statistikom za 2025. godinu.
Od ukupno 63.823 aktivna poslovna subjekta, njih 61.195 pripada kategoriji mikropreduzeća. Ovaj pregled ne uključuje preduzetnike, pa je značaj najmanjih biznisa za crnogorsku ekonomiju još izraženiji.
Rabrenović, predsjednik Instituta ekonomskih nauka u Podgorici, u analizi objavljenoj 28. septembra ocjenjuje da sposobnost ovih firmi da primijene nove tehnologije postaje važno pitanje pripreme za članstvo u EU. Usklađivanje propisa mora pratiti jačanje njihove sposobnosti da posluju na konkurentnijem evropskom tržištu.
O najmanjim firmama nedostaju podaci
Jedan od prvih problema je način mjerenja digitalizacije. MONSTAT-ovo istraživanje o upotrebi informaciono-komunikacionih tehnologija u preduzećima za 2025. obuhvata firme sa najmanje deset zaposlenih u odabranim djelatnostima. Sve anketirane firme koristile su internet, dok je 87,3 odsto imalo internet stranicu.
Takav obuhvat, međutim, ne pokazuje kako firme sa manje od deset zaposlenih koriste AI, mijenjaju li organizaciju rada i ostvaruju li bolje poslovne rezultate. Nedostatak tih podataka ne znači da najmanje firme ne koriste vještačku inteligenciju, već da ovo istraživanje ne daje odgovor na to pitanje.
Slično ograničenje ima i podatak Eurostata da je 20 odsto preduzeća u EU koristilo AI tokom 2025. godine. I on se odnosi na preduzeća sa najmanje deset zaposlenih ili samozaposlenih osoba u obuhvaćenim djelatnostima. Statistike su tako uporedive, ali izvan njihovog obuhvata ostaje veliki dio najmanjih biznisa.
Veća produktivnost traži ulaganja i obuku
Rabrenović se poziva na studiju Evropske investicione banke (EIB), zasnovanu na podacima o više od 12.000 nefinansijskih firmi iz EU i SAD-a, koja procjenjuje da primjena AI povećava produktivnost rada za oko četiri odsto.
Koristi su, međutim, koncentrisane u srednjim i velikim preduzećima, a za njihovo ostvarivanje važna su dodatna ulaganja u softver, podatke i obuku zaposlenih. Upravo takve troškove mikropreduzeća najteže finansiraju i organizuju.
Prema nalazima studije, kratkoročni rast produktivnosti povezan je sa većim kapitalnim ulaganjima po zaposlenom, a ne sa gubitkom radnih mjesta. Dugoročni efekti na zaposlenost ostaju neizvjesni. Procjena od četiri odsto nije prognoza za svaku crnogorsku firmu, niti veća produktivnost automatski znači rast zarada.
Programi podrške postoje ali ih mnogi ne poznaju
Dosadašnje iskustvo Crne Gore pokazuje da postojanje programa nije dovoljno da podrška stigne do širokog kruga preduzeća. Rabrenović navodi procjenu OECD-a iz 2024, prema kojoj su programi jačanja konkurentnosti kroz digitalizaciju tokom 2022. podržali 353 mala i srednja preduzeća, uz izdvojenih 2,04 miliona eura.
Finansijsku podršku dobile su 324 kompanije, dok je 29 koristilo mentorsku pomoć. Ipak, nešto više od trećine firmi obuhvaćenih istraživanjem Privredne komore iz 2023. znalo je za vladine programe konkurentnosti. OECD je broj korisnika podrške digitalizaciji ocijenio skromnim, a informisanost nedovoljnom.
Autor upozorava da i dobro osmišljen program može imati ograničen domet ako najmanji biznisi ne znaju za njega, teško prolaze kroz prijavu ili nemaju kapaciteta da dobijeni novac pretvore u konkretnu promjenu poslovanja.
MontEDIH može povezati firme sa stručnom pomoći
Jedan od kanala za prevazilaženje tih prepreka je MontEDIH, crnogorski Evropski centar za digitalne inovacije. Projekat je počeo 1. januara 2025, traje četiri godine i ima budžet od oko dva miliona eura.
Njegove usluge obuhvataju procjenu potreba prije ulaganja, testiranje tehnologija, prenos znanja, kao i finansijsko i poslovno savjetovanje. Takva pomoć može smanjiti troškove i neizvjesnost koje mala firma teško podnosi samostalno.
Rabrenović predlaže da se objavljuje ko koristi te usluge, po veličini firme, djelatnosti i opštini, ali i šta se poslije podrške zaista promijenilo. Trebalo bi pratiti da li je tehnologija uvedena u ključni poslovni proces, jesu li zaposleni obučeni i nastavlja li firma da je koristi kada javna pomoć prestane.
Sličnu poruku autor izvodi iz pretpristupne podrške razvoju poslovnih usluga i pripremi nacionalne agencije za mikro, mala i srednja preduzeća. Podsjeća da je ambasador EU Johan Satler na završnoj konferenciji tog projekta u julu 2025. naglasio značaj pune operativne spremnosti agencije.
Evropsko tržište donosi jači pritisak konkurencije
Ulazak na jedinstveno tržište trebalo bi da pomogne približavanju crnogorske ekonomije razvijenijim članicama EU. Rabrenović, međutim, upozorava da bi razlike unutar domaće privrede mogle rasti ako samo manji broj kompanija bude osposobljen da koristi tehnologije koje povećavaju produktivnost.
Velike firme lakše raspoređuju troškove pripreme podataka, sajber bezbjednosti, povezivanja softvera i obuke na veći obim poslovanja. Mikropreduzeća mnoge od istih troškova snose sa manje zaposlenih, manje stručnog kadra i slabijom pregovaračkom pozicijom prema dobavljačima tehnologije.
Posljedice mogu biti i regionalne. Ako podrška uglavnom odlazi već razvijenim kompanijama i glavnim poslovnim centrima, firme i radnici u drugim sredinama mogli bi se suočiti sa tehnološkim promjenama bez srazmjernog učešća u njihovim koristima, ocjenjuje autor.
Mjeriti rezultate i upotrebu nakon godinu
Rabrenović predlaže da praćenje digitalizacije obuhvati i mikropreduzeća i preduzetnike, uz istraživanje prilagođeno firmama sa manje od deset zaposlenih. Evidencija podrške trebalo bi jasno da razlikuje prisustvo događaju, procjenu digitalne spremnosti, stvarno uvođenje tehnologije i njeno kasnije korišćenje.
Programi bi, prema njegovom predlogu, trebalo da finansiraju i pripremu podataka, sajber bezbjednost, povezivanje poslovnih sistema, nezavisno savjetovanje i obuku radnika. Malim firmama potrebna je jedna odgovorna kontakt osoba koja može povezati tehničku pomoć, finansiranje i razvoj vještina.
Kao priliku za takav pristup vidi Plan rasta za Zapadni Balkan i Reformsku agendu Crne Gore. Finansijska podrška kroz Instrument za reforme i rast vezana je za ostvarivanje rezultata, što omogućava da se stvarna primjena tehnologije kod malih firmi uključi u praćenje reformi.
Među pokazateljima koje predlaže su učešće mikro i malih preduzeća među korisnicima, obuhvat firmi izvan velikih centara, ušteda vremena, poboljšanje kvaliteta, smanjenje grešaka i nastavak korišćenja tehnologije nakon 12 mjeseci. U proces treba uključiti zaposlene, koji često najbolje znaju gdje se posao nepotrebno ponavlja i gubi vrijeme.
Zajednička rješenja za turizam, trgovinu, poljoprivredu i proizvodnju, uz saradnju digitalnih centara Zapadnog Balkana, mogla bi smanjiti troškove i približiti specijalizovanu pomoć malim biznisima. Suština Rabrenovićevog predloga je da podrška stigne do prodavnice, hotela, proizvođača i uslužne firme bez sopstvenog digitalnog odjeljenja, uz provjerljive koristi u svakodnevnom radu.
.fb-background-color {
background: #ffffff !important;
}
.fb_iframe_widget_fluid_desktop iframe {
width: 100% !important;
}
